Η σχολή
Τι είναι η Daseinsanalyse
Μια ψυχοθεραπεία φαινομενολογικο-ερμηνευτική ως προς τη μέθοδο και οντολογικο-ανθρωπολογική ως προς τον προσανατολισμό. Σέβεται το φαινόμενο ως εκείνο που δείχνεται από τον ίδιο του τον εαυτό.
- Martin Heidegger Sein und Zeit · 1927
- Ludwig Binswanger 1881–1966
- Medard Boss 1903–1990
- Gion Condrau 1919–2006
Οι λέξεις-κλειδιά
1.1.: Οι ιδρυτές: ο Binswanger, ιδρυτής στο πεδίο της περιγραφικής ψυχιατρικής,
ο Boss, ιδρυτής μιας ψυχοθεραπευτικής μεθόδου και συνεχιστής ο Condrau, ο ιδρυτής της daseinsαναλυτικής ψυχοθεραπευτικής σχολής
1.2.: Η Daseinsanalyse ως ψυχοθεραπεία θεμελιώνεται στην οντολογία του Martin Heidegger
1.3.: Η συν-διατεθειμένη κατανόηση του χαϊντεγκεριανού νοήματος του Da-sein 1.4.: Η φαινομενολογική ανθρωπολογία και προσέγγιση (Husserl) 1.5.: Η ερμηνευτική φαινομενολογία του Heidegger στο «Είναι και Χρόνος» 1.6.: Το ερώτημα του «Είναι» 1.7.: Θεμελιώδεις έννοιες:
| Γερμανικά | Αγγλικά | Γαλλικά | Πορτογαλικά |
|---|---|---|---|
| Sein | Being | Être | Ser |
| Dasein | Being-There | Être le-là | Dasein (Ser-ai) |
| In-der-Welt-Sein | Being-in-the-world | Être-au-monde | Ser-no-mundo |
| Entwurf / Geworfenheit | Project/Thrownness | Projet / Déréliction | Projeto/ Ser-lançado |
| Sein-zum-Tode | Being-towards-death | Être-vers-la-mort | Ser-para-morte |
| Sorge | Care | Souci | Cuidado/cura |
| Zeit | Time | Temps | Tempo |
| Ereignis | Event | Evénement-appropriant | Acontecimento apropriativo |
| Gelassenheit | Detachment | Laisser-être / Sérénité | Serenidade |
| Lichtung | Clearing | Eclaircie | Clareira |
| Offenständigkeit | Openness | Apérité | Abertura |
| Entschossenheit | Resoluteness | Résolution | Resolução |
| Frei-Sein | Being-free | Être-libre | Ser-livre |
Ιστορία και αρχές
Στις αρχές του 20ού αιώνα, αρκετοί στοχαστές τόλμησαν να εκφράσουν τον φόβο τους ότι η ισχύς της φυσικής επιστήμης θα επισκίαζε, ακόμη και θα συνέθλιβε, τη θεμελιώδη διάσταση της ψυχοθεραπείας, η οποία ριζώνει στο ερώτημα «Ποιος είναι ο άνθρωπος;». Η Daseinsanalytik του Martin Heidegger έθεσε τα θεμέλια στο Sein und Zeit (Είναι και Χρόνος) (1927). Η Analytik του Da-sein (ως το εκεί του Είναι) έχει ως έργο να δείξει ότι ο κόσμος δεν είναι απλώς το σύνολο όλων των αντικειμένων που στέκουν απέναντι σε ένα εγώ ή υποκείμενο, ιδέα που έθεσε η καρτεσιανή σκέψη και που είναι θεμελιώδης για τις φυσικές επιστήμες. Ο Heidegger έδειξε ότι ο κόσμος δεν είναι προσιτός χωρίς μια προγενέστερη σχέση του ανθρώπου προς αυτόν. Το ανθρώπινο Da-sein είναι εκείνη η παρούσα ανοικτότητα προς τον κόσμο, πάντοτε ήδη σχετιζόμενη μαζί του, τοποθετημένη σε αυτόν κατά τρόπο ώστε να αναφέρεται σε αυτόν στην εκτέλεση κάθε πράξης. Έπεται ότι ο άνθρωπος είναι σωματικά (leiblich) παρών και τοποθετημένος μέσα στον κόσμο του. Η Daseinsanalytik του Heidegger εξακολουθεί να ζει στη σκέψη και στην πράξη των κλινικών ως Daseinsanalyse, χάρη στον ιδρυτή της Daseinsanalyse, τον Ludwig Binswanger (1881-1966), ψυχίατρο, ο οποίος, χρησιμοποιώντας τη φαινομενολογική μέθοδο, έδειξε προσεκτικά πώς η ιδεολογία των φυσικών επιστημών και ο τρόπος σκέψης που στηρίζεται σε αυτήν αδυνατούν να αποδώσουν την ανθρώπινη εμπειρία και συμπεριφορά, και αστοχούν ως προς την ιδιάζουσα φύση του ανθρώπινου υπάρχειν. Ο Medard Boss, Ελβετός ψυχίατρος (1903-1990) που μπορεί να θεωρηθεί ο πρώτος εκπρόσωπος της Daseinsanalyse ως θεραπευτικής μεθόδου, διέκρινε πάντοτε σαφώς τη Daseinsanalyse από τη Daseinsanalytik (μέρος της θεμελιώδους οντολογίας του Heidegger). Είναι σημαντικό να τονίζεται επανειλημμένα ότι η Daseinsanalyse δεν είναι άμεση εφαρμογή χαϊντεγκεριανών εννοιών στο πλαίσιο της κλινικής δραστηριότητας. Η Daseinsanalyse αναζητεί το νόημα της ύπαρξης κάθε ανθρώπου στη μοναδική προσωπική του εμπειρία. Η θεραπευτική εμβέλεια της Daseinsanalyse στηρίζεται σε μια κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το φαινόμενο της ανθρώπινης ύπαρξης δείχνεται στην αποδοχή εκ μέρους του εκείνου που είναι όπως είναι. Μια τέτοια κατανόηση οδηγεί σε ένα καινοφανές είδος κλινικής δραστηριότητας. Ο Boss επιμελήθηκε τα Σεμινάρια του Zollikon του Heidegger, τα οποία καταγράφουν συνεδρίες μελέτης για ψυχιάτρους και φοιτητές της ιατρικής. Το έργο αποτελεί ορόσημο στην ιστορία και στην ανάπτυξη της Daseinsanalyse. Τα σεμινάρια έχουν ως αρχικό ερώτημα: τι σημαίνει υπάρχειν; Άλλες έννοιες που συζητούνται είναι η εμπειρική ύπαρξη, η πραγματικότητα, η αντικειμενικότητα, η έκταση ως ιδιότητα του χώρου, τι σημαίνει να καταλαμβάνει κανείς χώρο, η αντίληψη, η έννοια του υλικού σώματος (Körper), το ίδιο σώμα του ανθρώπου (Leib) και το σωματικό φαινόμενο (Leibphänomen), καθώς και η ελευθερία. Ο Gion Condrau (1919-2006) υπήρξε το 1971 συνιδρυτής και διευθυντής του Daseinsαναλυτικού Ινστιτούτου Ψυχοθεραπείας και Ψυχοσωματικής. Το ινστιτούτο έγινε αργότερα γνωστό ως Daseinsαναλυτική Σχολή της Ζυρίχης. Ο Condrau εκπαιδεύτηκε στην ψυχιατρική, τη νευρολογία και τη φιλοσοφία. Έγινε daseinsαναλυτής μετά τη διδακτική του ανάλυση με τον Medard Boss και παρακολούθησε τα σεμινάρια του Zollikon του Martin Heidegger από το 1959 έως το 1969. Στις πολυάριθμες δημοσιεύσεις του, ο Condrau επικεντρώθηκε στην εφαρμογή της σκέψης του Heidegger στο κλινικό και ψυχοθεραπευτικό έργο, και ανέπτυξε μια daseinsαναλυτική θεωρία της νεύρωσης και της ψυχοσωματικής θεμελιωμένη στις αρχές της φαινομενολογίας. Το 1990, ο Condrau και η ομάδα της Ζυρίχης ίδρυσαν τη Διεθνή Ομοσπονδία Daseinsαναλυτικής Ψυχοθεραπείας (IFDA).
Η Alice Holzhey ανέπτυξε μια νέα daseinsαναλυτική προσέγγιση της ψυχικής οδύνης, θεμελιωμένη και αυτή στην υπαρκτική ανθρωπολογία του Heidegger στο Sein und Zeit, η οποία όμως ενσωματώνει σημαντικές διαισθήσεις του Kierkegaard και του Sartre. Αυτή η εκδοχή της Daseinsanalyse στηρίζεται στην ψυχανάλυση αλλά δίνει στις καθοριστικές ανακαλύψεις του Sigmund Freud υπαρκτικό νόημα. Προσεγγίζει την ψυχοπαθολογία μέσω μιας υπαρκτικής ερμηνευτικής που αποκαλύπτει τους ανθρώπους ως ένα «πάσχειν από το ίδιο μας το είναι». Και η ερμηνεία των ονείρων προσεγγίζεται ερμηνευτικά.
Θεωρία και μέθοδος
Η Daseinsanalyse μπορεί να κατανοηθεί ως μορφή ψυχανάλυσης με φαινομενολογικο-ερμηνευτική προσέγγιση και οντολογικο-ανθρωπολογικό προσανατολισμό. Υπερβαίνει το επιστημονικό πρότυπο της ψυχανάλυσης, το οποίο περιορίζεται σε αντικειμενοποιήσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Η βασική της στάση απαιτεί τον μέγιστο σεβασμό για τα ίδια τα φαινόμενα (φαινόμενο νοούμενο ως εκείνο που δείχνεται καθ’ εαυτό ως εκείνο που μας αποκαλύπτεται). Καθοδηγούμενη από τη φαινομενολογική διαίσθηση του Edmund Husserl ότι καθετί που «είναι» δείχνεται εντός και εκ του εαυτού του, η Daseinsanalyse εστιάζει στα φαινόμενα ως θεμέλιο του νοήματος στην ανθρώπινη ζωή. Αυτά αποκαλύπτονται στην πραγματολογική εκτέλεση του είναι-εν-τω-κόσμω του ασθενούς, καθώς αυτό έρχεται στο προσκήνιο. Το φέρον θεμέλιο και ο πυρήνας της daseinsαναλυτικής θεραπείας είναι ο άλλος άνθρωπος (Da-sein) στη σχέση του προς τον θεραπευτή. Από την αρχή, ο daseinsαναλυτής και ο daseinsαναλυόμενος εμπλέκονται σε μια πρωταρχική συν-ανθρώπινη σχέση στην οποία καθένας από τους δύο εισφέρει το μερίδιό του. Και οι δύο εμπλέκονται σε ένα συμβαίνειν που καθορίζει την ανάπτυξη της αμοιβαίας σχέσης τους, οδηγεί τον daseinsαναλυόμενο στην αυτονομία και του δείχνει τη θέση του στον κόσμο. Η αφετηρία μιας daseinsαναλυτικής κατανόησης της ανθρώπινης οδύνης είναι η ύπαρξη του ανθρώπου. Ύπαρξη δεν σημαίνει απλώς το προ-χείρον είναι ενός αισθανόμενου όντος (αντικειμένου), αλλά τον ιδιάζοντα τρόπο του είναι των ανθρώπων ως κοσμοσχετικού Da-sein. Οι διαθέσεις είναι μορφές του συν-διατεθειμένου που ανοίγουν αμέσως μια σχέση προς τον κόσμο, συχνά με το να αποστρέφεται κανείς το αυθεντικό είναι-εαυτός. Έτσι, στο άγχος (μία από τις θεμελιώδεις μορφές του συν-διατεθειμένου), η δυνατότητα του να μην μπορεί κανείς πια να είναι δείχνεται ως φόβος του μη-είναι (του μηδενός) και ως αγωνία για την ίδια του την ύπαρξη. Τα όνειρα αποτελούν σημαντικό πεδίο θεραπευτικής διερεύνησης στη Daseinsanalyse. Σε αντίθεση με την ψυχανάλυση, η Daseinsanalyse δεν απαιτεί την επανερμηνεία ενός ονείρου με την υπόθεση μιας επιθυμίας στη βάση του. Το όνειρο λαμβάνεται όπως δείχνεται, ως μέρος του είναι-εν-τω-κόσμω. Οι daseinsαναλυτές δεν διακρίνουν το έκδηλο περιεχόμενο του ονείρου από τις λεγόμενες λανθάνουσες ιδέες. Στη μέθοδό της, η Daseinsanalyse επιχειρεί να ανταποκριθεί σε κάθε επιμέρους ανθρώπινο Da-sein. Ακολουθώντας τις διαισθήσεις του Heidegger, η Daseinsanalyse βλέπει την ύπαρξη του ανθρώπου ως πεδίο ανοικτότητας του Da-sein προς καθετί που συναντά. Η Daseinsanalyse κατανοεί το είναι του ανθρώπινου Da-sein στους πολλαπλούς τρόπους της παρουσίας του ως ανοικτότητα προς τον κόσμο. Τέτοια παρουσία περιλαμβάνει την ανοικτότητα τόσο προς τα απόντα όσο και προς τα παρόντα, τόσο προς το παρελθόν όσο και προς το μέλλον, τα οποία μαζί συγκροτούν το πλήρες χρονικό εύρος του ανθρώπου. Στη Daseinsanalyse πρόκειται για την απελευθέρωση του προσώπου από κάθε εμπόδιο σε αυτή την ανοικτότητα, δηλαδή στην αλήθεια του ως α-λήθεια (Unverborgenheit) του είναι. Αυτό απελευθερώνει για το είναι-εαυτός μέσα στο συν-είναι και στο είναι-ο-ένας-για-τον-άλλον.
Θεραπεία
Δεδομένης της θεμελιώδους κατανόησης του ανθρώπου που τη διέπει, η Daseinsanalyse είναι κατάλληλη για τη θεραπεία όλων των μορφών ψυχικής και ψυχοσωματικής οδύνης, εφόσον ο θεραπευόμενος είναι παρακινημένος, έτοιμος και ικανός να αντιμετωπίσει την ίδια του την ύπαρξη και τις συγκρούσεις της. Οι αναπτυξιακές διαταραχές που εμπόδισαν την πλήρη εκπλήρωση των δυνατοτήτων σχέσης που θα ήταν διαθέσιμες στον ασθενή εκδηλώνονται σε νευρωτικές, ψυχοσωματικές και ψυχωτικές διαταραχές. Έργο του daseinsαναλυόμενου είναι να αφεθεί να εισέλθει στον «χώρο» μιας σχέσης που ανοίγεται, ώστε να ωριμάσει περαιτέρω μέσα στη θεραπευτική σχέση. Σκοπός της daseinsαναλυτικής θεραπείας είναι να μπορεί το πρόσωπο να παραμένει ανοικτό κατά τον βέλτιστο τρόπο προς τον κόσμο του, καθιστώντας δυνατό ένα ελεύθερο, αυτο-υπεύθυνο υπάρχειν μέσω της αποκάλυψης του Da-sein του και της δυναμικής του. Θεμελιώδη ζητήματα είναι το είναι ή το μη-είναι του, η ζωή και ο θάνατος, αλλά και το είναι-εαυτός καθώς και η μέριμνα για τον εαυτό και για τους άλλους, το ανοικτά παρείναι από την οπτική του άλλου (το συν-είναι), και η ανοικτότητα προς τον περιβάλλοντα κόσμο (Umwelt), δηλαδή προς καθετί μη ανθρώπινο, έμψυχο και άψυχο, που συναντά. Η daseinsαναλυτική ψυχοθεραπεία κατανοεί την ψυχική και ψυχοσωματική οδύνη ως τρόπους περιορισμένου και ανελεύθερου υπάρχειν ως προς τον περιβάλλοντα κόσμο και επίσης ως προς τον Mitwelt (τον κόσμο με τους άλλους). Για τη Daseinsanalyse, τα ψυχικά συμπτώματα έχουν νόημα, ο φωτισμός του οποίου οδηγεί τον ασθενή προς τον εαυτό του και προς τον λόγο της οδύνης του. Είναι έργο του daseinsαναλυτικού θεραπευτή: • να αποκτήσει ενόραση στους βιωμένους και σωματικούς τρόπους με τους οποίους φέρονται οι δυνατότητες του είναι (υπαρκτικά) που δίνονται σε κάθε πρόσωπο και είναι συστατικές της ύπαρξής του· και • να ανταποκρίνεται, μέσα στη γαλήνη του (Gelassenheit), στη σχέση που αναπτύσσεται με τον daseinsαναλυόμενο.
Σε αυτή τη στιγμή της ιστορίας της ψυχοθεραπείας, η daseinsαναλυτική προσέγγιση προσφέρει την πιο γενναιόδωρη πρόσβαση στην ανθρώπινη ύπαρξη, μια πρόσβαση που δεν περιορίζεται στη φυσικοεπιστημονική στάση η οποία κυριαρχεί στο πεδίο από την αρχή του.
Οργάνωση
Η Daseinsanalyse ασκείται σε αρκετές χώρες του κόσμου. Καθεμία από αυτές διαθέτει εθνικό σύλλογο που διαχειρίζεται την εκπαίδευση και την εποπτεία των επαγγελματιών. Μια διεθνής ομοσπονδία (IFDA), συνδεδεμένη με την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ψυχοθεραπείας, στεγάζει τους εθνικούς συλλόγους. Σκοπός της Ομοσπονδίας είναι να αποσαφηνίζει και να διατηρεί τα ιδιάζοντα γνωρίσματα της Daseinsanalyse, να προάγει τη δημιουργία εθνικών συλλόγων και να τους παρέχει τις ουσιώδεις κατευθυντήριες γραμμές της πράξης, να «προωθεί τη διδασκαλία και την έρευνα στα πεδία της daseinsαναλυτικής φαινομενολογίας, της ανθρωπολογίας και της daseinsαναλυτικής θεραπείας, να οργανώνει σεμινάρια, διαλέξεις, μαθήματα και συνέδρια, να στηρίζει επιστημονικές δημοσιεύσεις και βιβλιοκρισίες daseinsαναλυτικού προσανατολισμού, και να συνάπτει επαφές με άλλες σχολές ψυχοθεραπείας και φιλοσοφίας.
Η daseinsαναλυτική ψυχοθεραπεία
Από τον Gion Condrau
Από τον Καθ. Δρ. Gion Condrau
Η Daseinsanalyse οφείλει την προέλευση και την ανάπτυξή της στην πνευματική ανανέωση που ακολούθησε τους δύο παγκόσμιους πολέμους. Στο πεδίο της ψυχιατρικής, ένα κίνημα γεννήθηκε τη δεκαετία του 1920, πυροδοτημένο εν μέρει από τις συζητήσεις γύρω από τη φροϋδική ψυχανάλυση, εν μέρει από μια επιστημονική δυσφορία απέναντι στην παραδοσιακή, συστηματοποιητική κλινική ψυχοπαθολογία· αναζητούσε μια νέα κατανόηση των θεμελίων της ανθρώπινης ύπαρξης και των διαταραχών της. Ιδίως ο μονομερής, φυσικοεπιστημονικός προσανατολισμός της ψυχιατρικής και της ψυχοθεραπείας υπήρξε αντικείμενο έντονης κριτικής. Από εκεί προέκυψε η λεγόμενη «ανθρωπολογική» ψυχιατρική, την οποία εγκαινίασαν φημισμένοι ερευνητές όπως οι Ludwig Binswanger, Viktor von Weizsäcker, Viktor von Gebsattel, Eugène Minkowski, Erwin Straus, Rollo May, R. D. Laing και άλλοι.
Ο Ludwig Binswanger (1881-1966) θεωρείται ο πραγματικός εισηγητής της daseinsαναλυτικής ψυχιατρικής. Στην αρχή όμως, ύστερα από τις εντατικές μελέτες του της φαινομενολογίας του Husserl, ονόμαζε την ερευνητική του κατεύθυνση «φαινομενολογική ανθρωπολογία». Από το 1941 και έπειτα προτίμησε τον όρο «Daseinsanalyse» για τη νέα του επιστημονική προσέγγιση. Εκείνη την εποχή ο Binswanger είχε ήδη επηρεαστεί αποφασιστικά από το έργο του Martin Heidegger, ιδίως από το βιβλίο του τελευταίου «Είναι και Χρόνος», που εκδόθηκε το 1927. Το κύριο έργο του Ludwig Binswanger, «Grundformen und Erkenntnis menschlichen Daseins» (θεμελιώδεις μορφές και γνώση του ανθρώπινου Dasein), εκδόθηκε το 1942. Ακολούθησε ολόκληρη σειρά δημοσιεύσεων για τη Daseinsanalyse, για τη γλώσσα και τη συμπεριφορά των σχιζοφρενών, καθώς και μελέτες για τη μελαγχολία και τη μανία. Πρέπει να αναφερθεί ότι ο Binswanger επηρεάστηκε επίσης από τον Sigmund Freud, με τον οποίο διατήρησε ισόβια φιλία, αν και διαφωνούσε με τα κύρια ζητήματα της ψυχαναλυτικής θεωρίας.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αναπτύχθηκε στη Ζυρίχη μια Σχολή Daseinsanalyse διαφορετική από εκείνη του Binswanger. Πρωταρχικό της μέλημα ήταν η πρακτική εφαρμογή της φαινομενολογίας του Heidegger στη θεωρία των νευρώσεων και στην ψυχοθεραπεία. Ο Medard Boss (1903-1990) είχε καταφέρει να ενδιαφέρει προσωπικά τον Heidegger για τα ζητήματα των ψυχοθεραπευτών και να τον κάνει να συμμετάσχει στο αντίστοιχο εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Αυτό οδήγησε αρχικά σε μια συζήτηση και κριτική της μεταψυχολογίας της φροϋδικής ψυχανάλυσης και της αναλυτικής ψυχολογίας του C. G. Jung. Ενώ ο Boss, στις πρώτες daseinsαναλυτικές του δημοσιεύσεις, βρισκόταν σαφώς υπό την επίδραση του Ludwig Binswanger, απομακρύνθηκε από αυτόν μάλλον απότομα. Το 1957, ύστερα από ένα συνέδριο στη Μαδρίτη, ο Boss δημοσίευσε μια αποφασιστική κριτική του Freud, του Jung και του Binswanger η οποία, δυστυχώς, οδήγησε σε ρήξη μεταξύ των δύο επιστημόνων. Ο Binswanger αισθάνθηκε προδομένος τόσο από τον Boss όσο και από τον Heidegger, και έκτοτε αναφερόταν περισσότερο στον Husserl, ενώ ο Boss υποστηριζόταν από τον Heidegger, με τον οποίο ανέπτυξε προσωπική και επιστημονική φιλία. Ενώ ο Binswanger αρνιόταν ανοιχτά να θεσμοποιήσει την «ψυχιατρική Daseinsanalyse» του και επικεντρωνόταν στη βασική έρευνα (αντί στις ψυχοθεραπευτικές αξίες), ο Medard Boss ίδρυσε, μαζί με τον Gion Condrau, την Ελβετική Εταιρεία Daseinsanalyse το 1970 και το Ινστιτούτο Ζυρίχης Daseinsαναλυτικής Ψυχοθεραπείας και Ψυχοσωματικής το 1971, γνωστό αργότερα ως Ίδρυμα Medard Boss. Από το 1959 έως το 1968, ο Heidegger επισκεπτόταν τον Boss στο Zollikon, όπου έδωσε τα περίφημα, παγκοσμίως γνωστά «Σεμινάρια του Zollikon». Το 1984 ιδρύθηκε στη Ζυρίχη η Ελβετική Επαγγελματική Ομοσπονδία Daseinsanalyse.
Κατά συνέπεια, η Daseinsanalyse ως ψυχοθεραπεία θεμελιώνεται στην οντολογία του Martin Heidegger και στη φαινομενολογική του θεώρηση της ύπαρξης του ανθρώπου ως πεδίου ανοικτότητας του Dasein προς καθετί που συναντά. Αυτό σημαίνει ότι το ανθρώπινο Dasein είναι, κατ’ αρχήν, ανοικτό και ελεύθερο να αντιλαμβάνεται αδιαστρέβλωτα καθετί που αποκαλύπτεται φυσικά από το νοηματικό του περιεχόμενο. Σε αυτό το σημείο, η φαινομενολογία διαφέρει από τη δυϊστική κοσμοθεώρηση των φυσικών επιστημών, οι οποίες τελικά στηρίζονται στη φιλοσοφία του René Descartes, σύμφωνα με την οποία υπάρχει αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στο ανθρώπινο πνεύμα και στη μετρήσιμη ύλη.
Μια τέτοια θεώρηση της φύσης του ανθρώπου οδηγεί αναγκαστικά σε μια νέα ανθρωπολογία, δηλαδή σε μια επιστήμη απαλλαγμένη από μια καθαρά φυσικοεπιστημονική αναγωγή, αλλά εξίσου και από μεταψυχολογικές εικασίες. Ενώ η βιολογία μπορεί να συλλάβει μόνο μια μερική όψη της ανθρώπινης ύπαρξης, η μεταψυχολογία της θετικιστικής σχολής — κατά τη daseinsαναλυτική θεώρηση — εγκαταλείπει το έδαφος της ορατής πραγματικότητας.
Αυτό έχει συνέπειες για τη θεραπεία. Κατά μία έννοια, η Daseinsanalyse μπορεί να θεωρηθεί περαιτέρω ανάπτυξη της ψυχανάλυσης. Το εξωτερικό πλαίσιο παρέμεινε λίγο-πολύ αμετάβλητο. Υπάρχουν όμως ουσιώδεις διαφορές ως προς την ερμηνεία των συμπτωμάτων, των συμβόλων και των ονείρων. Σε αυτά τα πεδία η Daseinsanalyse προχωρεί φαινομενολογικά· κάνει χωρίς αιτιακο-γενετικές ερμηνείες και, αντ’ αυτού, ερευνά εντατικότερα το νόημα και το νοηματικό περιεχόμενο των παρατηρούμενων φαινομένων. Το μέλημα της Daseinsanalyse είναι να βλέπει (sehen), όχι να εξηγεί (erklären). Η σημασία και το νόημα αυτού του «βλέπειν» φανερώνονται στη θεωρία των νευρώσεων και των ψυχοσωματικών νόσων.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η σκέψη του Martin Heidegger έχει επηρεάσει την ψυχοθεραπευτική θεωρία και πράξη σε βαθμό που δεν μπορεί να αγνοηθεί (βλ. Gion Condrau: Martin Heidegger’s Impact on Psychotherapy, Νέα Υόρκη, Βιέννη 1998). Η σχολή της Ζυρίχης της Daseinsanalyse διερεύνησε πολλές φορές τις δυνατότητες μετάφρασης της λέξης «Dasein» σε άλλες γλώσσες, ιδίως στα γαλλικά και στα αγγλικά. Καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι το «Dasein» καθ’ εαυτό χάνει το εγγενές του νόημα σε κάθε απόπειρα μετάφρασης. Αποφασίσαμε επομένως να διατηρήσουμε τον όρο «Daseinsanalyse», προκειμένου να τη διαφοροποιήσουμε από τις λεγόμενες υπαρξιακές, διαπροσωπικές ή ανθρωπιστικές ψυχοθεραπείες, καθώς παραπέμπει αποκλειστικά στην οντολογική αναλυτική του Dasein του Martin Heidegger. Βεβαίως, όταν μιλούμε για θεωρία και πράξη, κινούμαστε σε επιστημονικό και όχι σε φιλοσοφικό έδαφος· αλλά, όπως ο ίδιος ο Heidegger πάντοτε υποστήριζε και επανειλημμένα δήλωνε κατά την εποχή των σεμιναρίων του στο Zollikon, κάθε επιστήμη έχει τις ρίζες της σε φιλοσοφικές παραδοχές. Αυτό ισχύει εξίσου για τις φυσικές επιστήμες όσο και για κάθε άλλη επιστημονική προσέγγιση, ακόμη και αν αυτές οι ρίζες δεν αναγνωρίζονται ή δεν μνημονεύονται ρητά. Η Daseinsanalyse, σύμφωνα με τη συνολική της θεώρηση, επιχειρεί να υπερβεί τον καρτεσιανό δυϊσμό υποκειμένου και αντικειμένου, και επομένως και τον δυϊσμό ψυχής και σώματος. Στο μέτρο αυτό, δεν μιλούμε για ψυχογενείς ή σωματογενείς νόσους, μολονότι, χάριν της αμοιβαίας κατανόησης, η Daseinsanalyse διατηρεί ακόμη τον όρο «ψυχοσωματική». Η daseinsαναλυτική προσέγγιση της ανθρώπινης οδύνης είναι φαινομενολογική. Η φαινομενολογία, όπως την ορίζει ο Heidegger (σε αντίθεση με τον Edmund Husserl), δεν είναι ζήτημα συνείδησης αλλά ζήτημα ενόρασης, πράγμα που σημαίνει ότι απέχει από ερμηνείες και αφήνει τα φαινόμενα να μιλήσουν από μόνα τους. Ως προς αυτό, βεβαίως, διαφέρει από τις ψυχαναλυτικές ή γιουνγκιανές θεωρίες, μολονότι έχει υιοθετήσει ορισμένες πρακτικές συστάσεις, ιδίως από τον Freud.
Οι σύγχρονοι επιστήμονες, ψυχίατροι, ψυχολόγοι και ιατροί έχουν ως επί το πλείστον χάσει από τα μάτια τους την πραγματική σημασία του προφανούς. Συχνά παραβλέπουν τον πλούτο εκείνου που μπορεί να βιωθεί αμέσως και επικεντρώνονται στο να φτάσουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα σε μια έμμεση, θεωρητική εξήγηση, στηριγμένη σε ένα υπόβαθρο, όλων όσων συναντούν, καθιστώντας έτσι το αντικείμενο της έρευνάς τους υπολογίσιμο και συνεπώς και αναπαραγώγιμο. Σε αντίθεση προς αυτό βρίσκεται η φαινομενολογική ή υπαρκτικο-αναλυτική προσέγγιση, η οποία τονίζει μια απλή εμπειρία των αντιληπτών φαινομένων. Ενδιατρίβει στο ίδιο το πράγμα που πρόκειται να διερευνηθεί, επιχειρώντας πάντοτε να συλλάβει το νόημά του ρητότερα. Είναι έτσι κατ’ εξοχήν «αντικειμενική» ή πραγματική. Το δικαίωμα σε μια ιδιαίτερη θέση στο πεδίο της ψυχιατρικής, της ψυχολογίας, της ψυχοθεραπείας και της ψυχοσωματικής απορρέει από το γεγονός ότι όλες αυτές οι επιστήμες έχουν κατ’ αρχήν να κάνουν με τον άνθρωπο. Λιγότερο από οτιδήποτε άλλο μπορεί ο άνθρωπος να διαλυθεί σε υπολογίσιμα μεγέθη. Η προτεραιότητα της υπαρκτικο-αναλυτικής επιστημονικής μεθόδου σε αυτά τα πεδία έχει το περαιτέρω θεμέλιό της στη φύση του νευρωτικού, ψυχοσωματικού και ψυχωτικού τρόπου του ασθενείν. Αυτός, στην ουσία του, δεν θεμελιώνεται πρωτίστως σε μετρήσιμα μεγέθη, όπως θα συνέβαινε αν τον πραγματεύονταν οι φυσικές επιστήμες. Μπορεί να κατανοηθεί μόνο μέσω της ενόρασης των ανυπολόγιστων ποιοτήτων των πάντοτε διαφορετικών, διαταραγμένων, καθοριστικών και ανελεύθερων σχέσεων του μεμονωμένου ασθενούς προς τα ενδεχόμενα του κόσμου του. Αυτό, βεβαίως, δεν αποκλείει αλλά περιλαμβάνει το γεγονός ότι, με τις μεθόδους της φυσικής επιστήμης, μπορούν να βρεθούν στην ύπαρξη ανθρώπων υγιών και ασθενών δεδομένα χρήσιμα και σωματικά σημαντικά. Με τη μέθοδο όμως αυτή δεν βρίσκει κανείς ποτέ την ειδικά ανθρώπινη αιτία του υγιαίνειν και του ασθενείν.
Δεν είναι προφανώς ορθό — όπως ενίοτε γίνεται — να αντιπαρατίθεται η υπαρκτική ανάλυση ως «φιλοσοφία» στην ψυχανάλυση ως «επιστήμη». Και οι δύο είναι επιστήμες του ανθρώπου, και οι δύο τρόπον τινά «ανθρωπολογίες»· και οι δύο ανήκουν στην ψυχιατρική, την ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία. Αυτό εξακολουθεί να ισχύει σε μια εποχή κατά την οποία οι στενότερες σημασίες των ιατρικών όρων «νόσος» και «υγεία» έχουν διευρυνθεί από την κοινωνιολογική οπτική. Σήμερα, ψυχίατροι, ψυχολόγοι και ψυχοθεραπευτές δεν αρκούνται στη διατύπωση θεωριών. Ολοένα και περισσότερο διερωτώνται για το νόημα και τη σημασία εκείνου που είναι άρρωστο και πρέπει να θεραπευθεί. Για να αποσαφηνίσουν τη σχέση σώματος και ψυχής, και για να επιχειρήσουν να διαφύγουν από το αδιέξοδο του δυϊστικού τρόπου θέασης της ζωής, αναγκάζονται να συμβουλευθούν φιλοσόφους ώστε να αντιληφθούν καλύτερα την ύπαρξη του ανθρώπου. Κάθε απόπειρα εξήγησης του ανθρώπου και δράσης επ’ αυτού, συμπεριλαμβανομένων των ψυχολογικών και ιατρικών επιστημών, στηρίζεται σε προϋποθέσεις που είναι φιλοσοφικές και προ-επιστημονικές.
Λαμβάνοντας υπόψη αυτές τις φιλοσοφικές προϋποθέσεις θεμελιώνεται η ποιότητα του πρακτικού έργου του ψυχιάτρου και του ψυχοθεραπευτή, διότι το έργο τους ασφαλώς επηρεάζεται από τον τρόπο με τον οποίο κατανοούν τον κόσμο.
Λεξικό
Οι όροι μέσα στους οποίους διεξάγεται αυτή η εργασία παραμένουν γερμανικοί. Η σχολή κατέληξε ότι δεν επιβιώνουν της μετάφρασης.